Co to jest ŚOI? Definicja, kategorie i obowiązki pracodawcy

ŚOI to jeden z najczęściej używanych skrótów w branży bezpieczeństwa pracy — a jednocześnie jeden z najczęściej rozumianych powierzchownie. W tym artykule wyjaśniamy dokładnie, czym jest środek ochrony indywidualnej, jak dzieli się je na kategorie ryzyka i jakie obowiązki nakłada to na pracodawcę.

Co to jest ŚOI? Definicja

Zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/425 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie środków ochrony indywidualnej, ŚOI to:

• urządzenia główne — środki zaprojektowane i wyprodukowane do noszenia lub trzymania przez osobę w celu ochrony przed jednym lub większą liczbą zagrożeń dla jej zdrowia i bezpieczeństwa;
• elementy zastępcze — wymienne komponenty mające zasadniczą funkcję ochronną (np. wymienne filtry w maskach);
• systemy przyłączy — urządzenia łączące ŚOI z punktami zewnętrznymi, niewymagające montażu.

To rozporządzenie obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach Unii Europejskiej — nie wymaga wcześniejszego wdrożenia do prawa krajowego, w przeciwieństwie do dyrektyw.

Trzy kategorie ŚOI wg ryzyka — tabela

Rozporządzenie 2016/425 dzieli środki ochrony indywidualnej na trzy kategorie w zależności od poziomu zagrożenia, przed którym chronią. Kategoria decyduje też o procedurze oceny zgodności, którą musi przejść producent.

Deklaracja zgodności UE i oznakowanie CE

Każdy ŚOI wprowadzany na rynek UE musi mieć deklarację zgodności UE, potwierdzającą spełnienie zasadniczych wymagań zdrowia i bezpieczeństwa. Producent umieszcza na produkcie oznakowanie CE — widoczne, czytelne i trwałe, przed wprowadzeniem do obrotu. Jeśli fizyczne umieszczenie na samym produkcie nie jest możliwe, oznakowanie może znaleźć się na opakowaniu lub w dokumentach towarzyszących.

Dla ŚOI kategorii III oznakowanie CE musi zawierać dodatkowo numer identyfikacyjny jednostki notyfikowanej, która brała udział w procedurze oceny zgodności na etapie produkcji — to jeden z najprostszych sposobów odróżnienia produktu kategorii III od kategorii II na pierwszy rzut oka.

Jakie obowiązki ma pracodawca? (Kodeks pracy)

Obowiązki pracodawcy dotyczące ŚOI reguluje Rozdział IX Kodeksu pracy (art. 2376–23710):

• Art. 2376 § 1 KP — pracodawca jest obowiązany dostarczyć pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników w środowisku pracy oraz informować go o sposobach posługiwania się tymi środkami.
• Art. 2376 § 3 KP — pracodawca może dostarczyć pracownikowi wyłącznie ŚOI, które spełniają wymagania oceny zgodności (czyli mają poprawne oznakowanie CE).
• Art. 23711a § 1 pkt 4 KP — pracodawca ustala rodzaje potrzebnych ŚOI po uprzedniej konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami.
• Konserwacja — czynności takie jak pranie, odpylanie czy odkażanie ŚOI to obowiązek pracodawcy. Niedopuszczalne jest przeniesienie tego obowiązku na samych pracowników.
• Art. 210 KP — pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy zagrażającej jego zdrowiu lub życiu, jeśli pracodawca nie zapewnił odpowiedniego ŚOI — pod warunkiem niezwłocznego poinformowania o tym przełożonego.

Rodzaje środków ochrony indywidualnej — na jakie grupy dzielimy ŚOI?

Oprócz podziału na 3 kategorie ryzyka (opisane wyżej), środki ochrony indywidualnej dzieli się również według części ciała, którą chronią — to jest podział praktyczny, używany przy doborze ŚOI na konkretne stanowisko pracy. Do środków ochrony indywidualnej zaliczamy m.in.:

• ochronę głowy — kaski i hełmy ochronne;
• ochronę wzroku i twarzy — okulary ochronne, gogle, przyłbice, tarcze twarzowe;
• ochronę słuchu — nauszniki, wkładki przeciwhałasowe;
• ochronę układu oddechowego — maski, półmaski, filtry;
• ochronę rąk i ramion — rękawice ochronne różnych typów, zarękawki;
• ochronę nóg i stóp — obuwie ochronne i robocze;
• ochronę przed upadkiem z wysokości — szelki bezpieczeństwa, liny, urządzenia samozaciskowe;
• odzież ochronną — kombinezony, odzież ostrzegawcza, odzież chroniąca przed czynnikami chemicznymi, termicznymi lub mechanicznymi.

Wymieniając środki ochrony indywidualnej w ten sposób, łatwiej odpowiedzieć na pytanie, kiedy stosujemy środki ochrony indywidualnej — zawsze wtedy, gdy ocena ryzyka zawodowego na danym stanowisku wykaże zagrożenie, którego nie można wyeliminować środkami ochrony zbiorowej (np. osłonami maszyn, wentylacją) ani zmianami organizacyjnymi. ŚOI jest traktowane jako ostatnia linia obrony w hierarchii środków ograniczania ryzyka — stosuje się je, gdy zagrożenia nie da się usunąć u źródła.

Jakie wymagania powinny spełniać środki ochrony indywidualnej?

Zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2016/425, każdy ŚOI musi spełniać zasadnicze wymagania zdrowia i bezpieczeństwa określone w załączniku II do rozporządzenia, a w szczególności:

• być zaprojektowany i wykonany tak, by skutecznie chronić przed zagrożeniem, do którego jest przeznaczony, bez tworzenia dodatkowego ryzyka;
• być ergonomiczny — dopasowany do użytkownika, niezakłócający wykonywania pracy bardziej niż jest to konieczne dla zapewnienia ochrony;
• mieć deklarację zgodności UE i oznakowanie CE (patrz wyżej);
• być wyposażony w instrukcję użytkowania w języku polskim, z informacją o zastosowaniu, ograniczeniach, konserwacji i okresie użytkowania;
• być dobrany indywidualnie do zagrożenia na stanowisku, zgodnie z wynikiem oceny ryzyka — ŚOI uniwersalny "na wszystko" w praktyce nie istnieje.

Jak dobrać właściwy ŚOI dla pracownika?

Dobór ŚOI nie jest dowolny — musi wynikać z oceny ryzyka zawodowego przeprowadzonej na konkretnym stanowisku pracy. Dobrze przeprowadzona ocena ryzyka wskazuje, jakie konkretne zagrożenia występują na stanowisku — a stąd wynika, jaka kategoria i rodzaj ŚOI jest potrzebny. ŚOI musi być też dopasowany do użytkownika — źle dopasowany środek ochrony sam może stać się dodatkowym zagrożeniem (np. zbyt duże rękawice zmniejszające czucie i zwiększające ryzyko wypadku).

Rena-Pol oferuje pełny katalog środków ochrony indywidualnej w 23 kategoriach — od ochrony głowy i ochrony rąk, przez obuwie ochronne, po systemy ochrony przed upadkiem — wszystkie z pełną dokumentacją CE i deklaracjami zgodności.

FAQ

Czym różni się ŚOI kategorii II od kategorii III? Kategoria II obejmuje typowe środki ochrony przed zagrożeniami umiarkowanymi (np. standardowe rękawice, okulary, obuwie), oceniane przez badanie typu UE. Kategoria III dotyczy zagrożeń mogących spowodować śmierć lub nieodwracalną szkodę na zdrowiu (np. upadek z wysokości, porażenie elektryczne) i wymaga dodatkowego nadzoru nad produkcją oraz numeru jednostki notyfikowanej na oznakowaniu CE.

Czy pracodawca może wymagać od pracownika zakupu własnego ŚOI? Nie. Zgodnie z art. 2376 § 1 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany dostarczyć ŚOI nieodpłatnie — pracownik nie może być zobowiązany do samodzielnego zakupu środków ochrony.

Czy każdy ŚOI musi mieć oznakowanie CE? Tak. Oznakowanie CE jest obowiązkowe dla wszystkich kategorii ŚOI wprowadzanych do obrotu w UE i potwierdza spełnienie zasadniczych wymagań zdrowia i bezpieczeństwa z rozporządzenia (UE) 2016/425. Brak oznakowania CE oznacza, że produkt nie powinien być stosowany jako środek ochrony indywidualnej.

Kto konserwuje środki ochrony indywidualnej — pracownik czy pracodawca? Obowiązek konserwacji (pranie, odpylanie, odkażanie) leży po stronie pracodawcy. Niedopuszczalne jest powierzenie tych czynności samym pracownikom bez zapewnienia odpowiednich warunków przez pracodawcę.

Czy pracownik może odmówić pracy bez ŚOI? Tak. Art. 210 Kodeksu pracy daje pracownikowi prawo do powstrzymania się od wykonywania pracy zagrażającej jego zdrowiu lub życiu, jeśli pracodawca nie zapewnił wymaganego środka ochrony — pod warunkiem niezwłocznego zgłoszenia tego przełożonemu.

Masz pytanie do eksperta BHP? Nasi specjaliści BHP dobiorą właściwe ŚOI, wyjaśnią przepisy lub pomogą przeprowadzić audyt. Bezpłatna konsultacja, odpowiedź w ciągu 24 godzin roboczych. Zapytaj eksperta · +48 502 321 900